Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Stegnie to szachulcowa świątynia z końca XVII wieku, która wyróżnia się na tle typowych nadmorskich atrakcji Mierzei Wiślanej. Drewniana konstrukcja wypełniona cegłą tworzy charakterystyczną „szachownicę” na elewacji – ten typ budownictwa ryglowego był kiedyś powszechny na Pomorzu, dziś zachowało się niewiele takich budowli. Wnętrze kryje kilka niespodzianek, w tym największy model statku w Polsce i malowidła nawiązujące do średniowiecznych rokowań pokojowych.
- unikalna szachulcowa architektura
- największy model statku w Polsce
- malowidła z średniowiecznymi motywami
- historia sięgająca XIV wieku
- dzwon z inskrypcją o pokoju
Historia kościoła w Stegnie – od luteranów do katolików
Obecna świątynia powstała w latach 1681-1683 z inicjatywy miejscowej społeczności luterańskiej. Budowa była kosztowna – cieśla Peter Kamrath otrzymał za swoją pracę 2000 florenów, 8 beczek piwa, 15 beczek Krullingu i 6 świerków. Andreas Boshe za wzniesienie wieży dostał 1150 florenów oraz drewno ze starej wieży, która ocalała z pożaru.
Poświęcenia dokonał ksiądz Martinus Kruger 29 listopada 1681 roku, w pierwszą niedzielę Adwentu. Chór ukończono nieco później, bo 25 maja 1682 roku.
Historia tego miejsca sięga jednak znacznie dalej. Pierwsze dokumenty potwierdzające istnienie kościoła w Stegnie pochodzą z XIV wieku. W XV stuleciu stała tu gotycka świątynia, w której w 1465 roku prowadzono rokowania polsko-krzyżackie pod koniec wojny trzynastoletniej. Te negocjacje poprzedziły zawarcie II pokoju toruńskiego. Po stronie polskiej uczestniczył między innymi Jan Długosz.
Wcześniejszy drewniany kościółek wybudował w 1609 roku niemiecki proboszcz Georg Klein. Spłonął w 1676 roku – ocalała tylko wieża, organy i część wyposażenia. Po II wojnie światowej, w 1945 roku, świątynię przejęli katolicy i poświęcili w obrządku łacińskim. Pierwszy powojenny duszpasterz przybył do Stegny 12 czerwca 1946 roku.
W czasie II wojny światowej Niemcy wywieźli XVIII-wieczne dzwony. Dopiero w ostatnich latach dzięki współpracy profesora Januszajtisa z księdzem Knapikiem jeden z nich powrócił do kościoła. Na ponad trzystuletnim dzwonie widnieje łacińska inskrypcja: „Domine, da pacem in diebus nostris” – „Panie, daj pokój naszym czasom”. Można go usłyszeć codziennie w południe.
Architektura szachulcowa – co to właściwie znaczy
Szachulec, zwany też budownictwem ryglowym, to technika budowlana typowa dla Pomorza i północnych Niemiec. Charakteryzuje się drewnianym szkieletem konstrukcyjnym, którego pola wypełniono cegłą lub gliną. Z zewnątrz wygląda to jak drewniana siatka na tle ceglanej ściany.
W przypadku stegnańskiego kościoła ta „szachownica” jest wyraźnie widoczna i stanowi główny element rozpoznawczy budowli. Świątynia ma jedną nawę, jedną wieżę i drewniany strop beczkowy. To stosunkowo prosta forma, ale wykonana z dużą starannością.
Co zobaczyć we wnętrzu – od modelu statku po barokowe organy
Największą atrakcją kościoła jest model fregaty – największy w Polsce. To wotum wdzięczności od załogi statku, która cudem uratowała życie. Autorem dzieła jest F.W. Wehlm, który ukończył pracę dzień przed Wigilią w 1872 roku. Po 130 latach model przeszedł konserwację pod kierunkiem K. Bogackiego w Muzeum Morskim w Gdańsku. Wisząca pod sufitem fregata nadaje wnętrzu niemal marynistyczny charakter – nie każdy kościół może się pochwalić takim elementem wyposażenia.
Barokowy ołtarz główny pochodzi jeszcze z poprzedniej świątyni – datowany jest na 1572 rok, choć dokładna data powstania i nazwisko twórcy pozostają nieznane. Na dziele widnieje rok 1687, ale odnosi się on prawdopodobnie do czasu konserwacji, kiedy dobudowano dwa ażurowe skrzydła. W centrum ołtarza znajduje się obraz Rafała Dębskiego przedstawiający Najświętsze Serce Pana Jezusa. Ciekawostką jest ukryta za obrazem lustrzana kopia dzieła Caravaggia „Złożenie do grobu”.
Na stropie świątyni wiszą płócienne malowidła przedstawiające wydarzenia z końca wojny trzynastoletniej. Namalował je w 1688 roku artysta o nazwisku Schneider. To bezpośrednie nawiązanie do rokowań pokojowych, które prowadzono w Stegnie w 1465 roku – nie każdy kościół może pochwalić się tak konkretnym związkiem z historią średniowiecznej Polski.
Barokowe organy, ambona wykonana w 1687 roku przez Marcina Glabitzkiego (bogato zdobiona płaskorzeźbami przedstawiającymi czterech ewangelistów i czterech proroków większych) oraz chrzcielnica z 1666 roku dopełniają wyposażenia. Całość tworzy spójny zespół barokowych zabytków.
Największy obraz w Polsce podczepiony do sufitu kościoła namalował Schneider w 1688 roku, stosując specjalną technikę malarską dostosowaną do pionowego oglądania dzieła.
Dla kogo jest ten kościół
To miejsce zainteresuje przede wszystkim miłośników zabytków sakralnych i architektury drewnianej. Osoby fascynujące się historią pomorską znajdą tu konkretne nawiązania do średniowiecznych wydarzeń. Model statku i marynistyczny klimat wnętrza przypadną do gustu tym, którzy szukają nietypowych elementów w kościelnych przestrzeniach.
Rodziny z dziećmi mogą wpaść na krótką wizytę – dzieciaki zwykle zapamiętują wisząca fregatę. Nie jest to jednak miejsce, które zajmie całą rodzinę na długo – raczej punkt do odznaczenia podczas spaceru po Stegnie.
Dla osób wypoczywających w Stegnie lub okolicy to naturalny przystanek podczas zwiedzania centrum miejscowości. Kościół znajduje się niedaleko plaży i głównych szlaków turystycznych, więc łatwo wpaść tu po drodze.
Praktyczne informacje – jak zwiedzić kościół w Stegnie
Kościół znajduje się przy ulicy Gdańskiej 1 w Stegnie, praktycznie w centrum miejscowości. Z parkingu przy plaży to kilka minut spacerem. Świątynia jest czynna i pełni funkcje parafialne – obejmuje swoim zasięgiem niemal całą Mierzeję Wiślaną.
Zwiedzanie możliwe jest poza czasem nabożeństw. Warto zadzwonić wcześniej pod numer 55 247 85 17, żeby upewnić się, że kościół będzie otwarty. Wejście bezpłatne, choć można zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku.
Na zwiedzanie wystarczy 20-30 minut. Warto przyjść w południe, żeby usłyszeć zabytkowy dzwon. Światło dzienne najlepiej oświetla wnętrze w godzinach przedpołudniowych i wczesnym popołudniu – wtedy najlepiej widać detale malowideł i ołtarza.
Dojazd do Stegny z Gdańska zajmuje około 50 minut samochodem (droga przez Nowy Dwór Gdański). Parking w centrum miejscowości płatny w sezonie letnim. Można też dojechać autobusem – kursują połączenia z Gdańska i Elbląga.
Stegna to niewielka miejscowość, więc wizytę w kościele warto połączyć z innymi atrakcjami: spacer po plaży, rowerowa wycieczka po Mierzei Wiślanej, wizyta w pobliskiej Krynicy Morskiej. W okolicy działa też park linowy dla aktywnych turystów.